Contra a privatización de batas brancas

Entrevista (I):

Marciano Sánchez-Bayle, fundador da Asociación para a Defensa da Sanidade Pública

Marciano Sánchez Bayle é unha das figuras máis importantes entre os defensores da Sanidade Pública. Unha vida enteira de compromiso e coherencia sitúano como unha persoa exemplar e un referente ético para aqueles que lemos os seus escritos e seguimos a súa traxectoria. É un dos líderes da Marea Branca madrileña que conseguiu, de momento, paralizar o proceso privatizador iniciado polo Partido Popular. Estivo en Galicia para presentar o seu último libro, e aproveitamos a ocasión para manter esta entrevista.

Sánchez-Bayle naceu en Plasencia (Cáceres) en 1949, é Doutor en Medicina, especialista en Pediatría e Nefroloxía. Ten tres fillos. Foi xefe de sección de hospitalización de Pediatría do Hospital do Neno Xesús de Madrid ata a súa xubilación forzosa pola Consellería de Sanidade de Madrid en xullo de 2014. Fundador da Asociación para a Defensa da Sanidade Pública (ADSP) e da Federación de Asociacións para a Defensa da Sanidade Pública (FADSP), actualmente é presidente da ADSP de Madrid e portavoz da FADSP. foi presidente da Internacional Association of Health Policy da que agora é vicepresidente. Pertence aos Consellos científico e deliberativo do Observatorio Iberoamericano de Políticas e Sistemas de Saúde, así como ao Observatorio Madrileño de Saúde e foi director do Observatorio de Políticas de Saúde da Fundación 1º de Maio. Escribiu varios libros sobre sanidade e política sanitaria; tamén coordinou uns vinte libros e escribiu capítulos noutros moitos. O último publicouse en 2015: “La sanidad no se vende. Manual para la defensa de la Sanidad Pública” (Akal, 2015).  Publicou máis dun centenar de artigos en revistas científicas de ámbito nacional e internacional e moitos máis en prensa periódica.

-Ven de publicarse o libro“La sanidad no se vende”, coordinado por vostede -xunto co cardiólogo galego Hixinio Beiras Cal-, que pretende ser un manual para a defensa da Sanidade Pública. Estamos aínda a tempo de salvala? O dano causado polas Administracións do Partido Popular pode ser reversible?

Comezarei polo final; o único que non é reversible é a morte. Eu vivín a construción do Sistema Nacional de Saúde neste país e fíxose a partir dunha situación moito peor que a que existe agora e hai que ser conscientes de que os Servizos Nacionais de Saúde (Reino Unido, Suecia, Finlandia, etc) naceron en circunstancias moito peores que as actuais . Por suposto canto máis se avance no proceso de recortes, deterioro e privatizacións máis dificil será a recuperación; no fondo o problema está en que para iso se necesitan tres condicions: unha potente vontade política, a existencia dun amplo sector profesional que apoie a Sanidade Pública e un amplo soporte social, non só militante, pero tamén, sobre todo, unha opinión pública que defenda a Sanidade Pública e que opine, como acontece aquí e agora, que é a que ten mellores instrumentos e respostas para garantir a saúde da poboación. Os resultados das últimas eleccións parecen indicar que é probable que se logren gobernos con esa vontade de recuperación do sistema sanitario público e as amplas movilizacións sociais e profesionais escenifican que hai unha base social e sanitaria máis que suficiente; eu persoalmente son optimista.

-Malia todo o dano causado polos gobernos da dereita (autonómicos e central): Temos aínda unha boa Sanidade Pública?

Cando se trata de valorar un sistema sanitario o que adoita usarse é unha comparación internacional, coa situación noutros países, por iso é evidente que a nosa posición é bastante favorable, aínda que, por suposto, produciuse un retroceso moi substancial; pero como partiamos dunha posición moi boa, aínda as cousas funcionan dun xeito bastante razoable, sobre todo polo esforzo dos traballadores do sistema sanitario público, aínda que é obvio que si se mantén esta deriva de recortes e privatizacións o sistema podería entrar en shock. Como adoita suceder nisto hai moitas diferenzas entre as distintas CCAA.

-Na súa opinión, os severos recortes impostos na Sanidade: son de aplicación obrigatoria debido á crise económica, como di o PP, ou son impostos por razóns ideolóxicas e políticas?

Eu creo que hai prácticamente consenso, fóra dos voceiros do PP, de que os recortes responden sobre todo a criterios ideolóxicos e a intereses económicos e políticos. No noso país o gasto sanitario era baixo comparativamente, e a eficiencia do sistema sanitario moi alta, como recoñece todo o mundo (por exemplo, o último informe da Comisión Europea sobre eficiencia dos sistemas sanitarios en xuño de 2015, que sitúa a España no primeiro posto da UE); con todo, coa escusa da súa insustentabilidade, impuxéronse toda unha serie de recortes inxustificados, pero teñamos en conta que, paralelamente, se impulsaron privatizacións que supoñían sobrecustes de 7-9 veces sobre a súa alternativa no sector público. El Roto nunha viñeta que citamos no libro xa o di : hai que esnaquizar todo o público para demostrar que non funciona. Pois iso é o que estiveron facendo.

-No canto das medidas impostas polo Partido Popular (recortes, privatizacións, exclusión sanitaria, copagos): Que outras alternativas se poden aplicar, que estratexias serían posibles para non provocar o deterioro do noso sistema sanitario?

Ben, hai que ser conscientes de que o sistema sanitario ten problemas que deben abordarse e as solucións teñen que ir doutra banda: por exemplo, ten un baixo financiamento e mal repartida; a Atención Primaria, que debería ser a clave do seu funcionamento, foi marxinada e desfinanciada, hai que racionalizar o gasto farmacéutico e a utilización tecnolóxica (en ambos temas temos unha sobreutilización), fomentar a coordinación e integración de niveis asistenciais, garantir a utilización intensiva dos recursos dos centros sanitarios públicos, etc.

O Real Decreto Lei 16/2012: un atentado contra a Sanidade Pública

-Ademais dos recortes e privatizacións o Partido Popular publicou unha lei (O Real Decreto Lei 16/2012) que supón unha auténtica contrarreforma sanitaria, como vostede sinalou en varios artigos. Cales son os principais elementos que introduce esta lei e por que son tan nocivos para a Sanidade Pública?

O RDL 16/2012 foi a maior agresión ao sistema sanitario do noso país. Basicamente contén catro cuestións craves: Unha: transforma o dereito á atención sanitaria pasando dun modelo baseado na cidadanía a outro que pivota sobre o aseguramento o que produciu exclusións de colectivos da cobertura pública (os inmigrantes non regularizados, os que teñen unha estancia no estranxeiro de mais de 90 días, e as persoas con rendas superiores a 100.000 euros) con graves efectos sobre a saúde dos grupos con menos recursos (polo menos hai 3 mortes documentadas de inmigrantes por desatención sanitaria). Dous:  fracciona a carteira de servizos en tres partes, unha básica de acceso gratuíto e outras dúas, suplementaria e complementaria, suxeitas a copagos. Tres: engade novos copagos sobre farmacia (pensionistas e farmacia hospitalaria), dietas, ortese, prótese e transporte sanitario, que aínda que só se aplicaron no que respecta aos medicamentos dispensados por receita supuxeron grandes problemas para as persoas máis pobres e máis enfermas (o 14,76% dos que reciben unha prescripción non a retiran da farmacia por motivos económicos). E catro: exclúe 417 medicamentos do financiamento público aumentando o efecto anterior. É dicir: aumenta a inequidade no acceso á atención sanitaria e establéce barreiras económicas que dificultan que as persoas reciban prestacións sanitarias que necesitan. Por sorte, grazas ao amplo rexeitamento social e profesional, estas medidas aplicáronse só parcialmente e con grandes diferenzas segundo as distintas CCAA.

-En realidade o título do libro leva a engano xa que, en realidade, a Sanidade SI que a están vendendo. Están entregando a mans privadas hospitais enteiros (modelo PFI) ou parcelas cada vez máis grandes da actividade sanitaria. As chamadas Unidades de Xestión Clínica son, como din as súas impulsores, un mecanismo para modernizar a xestión sanitaria ou un instrumento máis para privatizar a bata branca?

O titulo inicial era o de “Manual para a Defensa da Sanidade Pública” e a editorial considerou que era conveniente un mais curto e rechamante e elexiron este que responde a un dos eslógans da Marea Branca (“A Sanidade Pública non se vende... deféndese”), responde a unha reivindicación do movemento, e por iso creo que non queda mal. É obvio que a privatización directa dos centros sanitarios atopou unha gran contestación social e profesional e iso fixo que se busquen outras vías para privatizar, máis sofisticadas, mais silenciosas e menos evidentes, ahi están as derivacións sistemáticas aos centros privados e as unidades de xestión clínica que pretenden fragmentar o sistema sanitario en microunidades que permitan unha máis fácil penetración dos intereses privados. Por sorte nalgunhas CCAA como Galicia e Castela e León teñen unha forte oposición.

(Entrevista publicada na revista Tempos Novos, nº 218, xullo-2015)

O TTIP: outra ameaza para a Sanidade Pública

Entrevista (II):
Marciano Sánchez-Bayle: fundador da Asociación para a Defensa da Sanidade Pública

A Marea Branca, un exemplo a seguir

-En Madrid, ante as propostas privatizadoras do Partido Popular, produciuse un movemento profesional e cidadán, a Marea Branca, que logrou frear estas propostas. Na súa opinión: Cales foron os elementos principais para que se producise esta potente movilización? Que ensinanza se pode  sacar desta experiencia para aplicar noutros lugares?

Contar brevemente un proceso de varios anos e de tanta diversidade como a Marea Branca é complicado, pero intentando resumir moito direi que as movilizacións xurdiron como resposta ao chamado “Plan de sustentabilidade” que a Comunidade de Madrid intentou impoñer en novembro de 2012. O rexeitamento masivo viuse facilitado porque abordaba case todo o sistema sanitario, porque os profesionais xa estaban moi castigados polos recortes e porque intentaron impoñelo sen ningún tipo de diálogo e no medio de continuas descalificacións (de feito Lasquetty e Gonzalez foron uns dos principais instigadores da contestación). O PP en Madrid, que xa levaba 11 anos privatizando de xeito progresivo, paso a paso, con moi pouca resposta, sobrevalorou a súa capacidade e pensou que estabamos derrotados e quixo impoñer un golpe definitivo á Sanidade Pública, e foron a súa prepotencia e a súa intransixencia as que favoreceron o rexeitamento case unánime de profesionais e cidadanía.

Realmente case todas as experiencias teñen peculiaridades moi concretas que son difíciles de xeneralizar; por exemplo, en Madrid o intento de converter o Hospital da Princesa nun xeriátrico foi o detonante das movilizacións, pero contando con esas limitacións habería que sinalar algúns aspectos craves que poderiamos esquematizarse así:

Un: a unidade é fundamental, pero respectando a diversidade porque hai que conxugar os intereses e as diferenzas de moitas entidades e organizacións. Dous: a participación de profesionais e poboación é un binomio imprescindible para o éxito. Tres: as movilizacións teñen que ser inclusivas permitindo a participación de todos na medida do seu compromiso. Catro: o exceso de protagonismo é malo para a saúde das movilizacións, hai que evitar os hiperliderazgos excluíntes. Cinco: deben abarcarse todas as frontes de loita: legais, mediáticos, manifestacións, encerros, folgas, etc. Seis: a persistencia e a paciencia son as palancas principais para o éxito, unha das estratexias máis probables dos privatizadores será o intentar o cansazo e a desilusión para desactivar as movilizacións. E sete: a organización é clave para o mantemento das loitas e para poder continualas nos momentos de refluxo que, como sucede con todas as mareas, son inevitables.

Outra cuestión que habería que sinalar é que as movilizacións de Madrid tiveron unha gran visibilidade polo lugar en que sucedían e a presenza na cidade de importantes medios de comunicación , pero convén non esquecer que grandes movilizacións de características moi parecidas producíronse noutros puntos da xeografía: por suposto en Galicia, onde teñen unha importancia e unha continuidade moi relevante, Salamanca, Cuenca, Cartaxena, Segovia, Alcañiz, Villarrobledo, Almansa, etc.

-Despois das pasadas eleccións o goberno da Comunidade de Madrid segue en mans do Partido Popular. Considera que a batalla contra a privatización xa está gañada ou aínda hai risco de que volvan á carga cos seus proxectos privatizadores?

Houbo xa un acordo entre o PP e Cidadáns para non privatizar máis centros sanitarios. De todas as maneiras hai que ser conscientes de que a partir da dimisión de Lasquetty a privatización directa dos centros sanitarios foi cambiada por unha estratexia de privatización silenciosa baseada en tres eixos: as derivacións sistemáticas cara aos centros privados de probas diagnósticas, consultas de especialistas e intervencións cirúrxicas, complementada coa infrautilización dos recursos dos centros públicos, e co intento de impoñer outros sistemas de privatización e fragmentación da rede sanitaria pública (unidades de xestión clínica), e que este compromiso non parece alcanzar estoutras políticas igualmente agresivas contra a Sanidade Pública. Ou sexa que debemos ser conscientes de que a política privatizadora continuará por outras vías probablemente menos visibles, polo que teremos que continuar as movilizacións para evitalo.

O TTIP: outra ameaza para a Sanidade Pública

-O tratado de libre comercio que está negociando a UE cos EEUU, con bastantes segredo: Pode representar unha ameaza máis para a Sanidade Pública do noso país? En que se concreta esta ameaza?

As ameazas máis importantes para a Sanidade Pública contidas no Tratado son:

Un. Os gobernos non poderán recuperar os servizos externalizados ou privatizados, aínda que sexan un desastre e os seus gastos exorbitantes (como os hospitais PFI de Madrid ou de Vigo, que multiplican por sete o seu custo real).

Dous. As empresas poderán garantir e protexer os seus investimentos cun arbitraxe Inversionista - Estado, que outorga ás corporacións o dereito de demandar a un goberno que tome decisións que danen as súas ganancias, á marxe dos tribunais nacionais de xustiza. Como consecuencia os gobernos europeos que adopten medidas lexislativas que reduzan as expectativas de ganancias a unha empresa enfrontaranse a reclamacións por "expropiación" ao asimilalas a unha incautación ilegal da propiedade privada polo goberno.

Tres. A concesión de indemnizacións en primeira instancia para a arbitraxe dos investimentos das empresas nos sistemas sanitarios públicos supoñerá unha seria ameaza para a capacidade dos gobernos de intervir na defensa do interese público con (de) políticas que protexan intereses sociais como: Fixar prezos para os produtos farmacéuticos e para a promoción de medicamentos xenéricos que garantan o acceso aos mesmos a todos os sectores sociais; control e avaliación de tecnoloxías que se vaian a incorporar ao sistema sanitario público atendendo a criterios de racionalidade e sustentabilidade; medidas de protección da saúde pública como o control do tabaco ou da seguridade e calidade dos alimentos

Finalmente, un dos principais obxectivos do tratado é conseguir a privatización dos servizos sanitarios, que son vistos polos inversores privados e pola industria farmacéutica de tecnoloxías sanitarias como unha enorme lista de compras. Neste sentido a Comisión de Comercio da Unión Europea acordou en 2010 presionar para chegar a un acordo comercial que harmonizase a regulación do sector público europeo co norteamericano que debía incluír a asistencia sanitaria dada a súa importancia económica, polo que debería privatizarse como nos Estados Unidos.

-Algunhas das persoas que máis se significaron na defensa do noso sistema sanitario están chegando, ou chegaron xa, á idade da xubilación: Hai recambio xeneracional? Considera que os profesionais máis novos estan a  implicarse para continuar esta tarefa?

A nosa xeración comezou a súa experiencia nas movilizacións da Universidade contra o franquismo e logo nas movilizacións dos MIR na época da Transición. Tratábase dun colectivo cunha gran experiencia de loita e cunha ideoloxía solidaria e unha práctica sanitaria cun compromiso social moi potente que volveu rebrotar nestes últimos conflitos. A xente máis nova ha ter unha experiencia persoal e profesional moi distinta e viviu durante moito tempo un sistema sanitario público en expansión e só de xeito máis recente a tremenda política de recortes, pero é evidente que tamén se mobilizou de xeito moi activo e ás veces moi imaxinativo, dando cabida a outros instrumentos de traballo (redes sociais, etc). Se cadra aínda non entenden como nós a importancia da organización para poder continuar o traballo pola Sanidade Pública, pero os conflitos recentes faranlles comprendelo. Eu creo que esa substitución producirase e a nosa tarefa é seguir traballando ata que chegue a substitución. 

(Entrevista publicada na revista Tempos Novos, nº 218, xullo-2015)

Pablo Vaamonde, Hixinio Beiras, Marciano Sánchez-Bayle, Manuel Martín. Foto de Luís Míguez

A nosa Sanidade Pública

Galicia Hoxe
Nueva Tribuna

A atención sanitaria, tal como hoxe a coñecemos, ten unha curta vida. Pouco máis de tres décadas. A extensa rede de hospitais e centros de saúde que cobren toda a xeografía fíxose nun tempo moi recente. Recordemos que a guerra civil deixou a este país sumido na miseria máis absoluta, baixo a opresión do dictador e co medo e a pobreza esmagando á maioría da poboación. Non se visitaba ao médico salvo en casos de extrema gravidade. 

Durante a II República xa se crearon diversos seguros para protexer a saúde dos traballadores. Pero, tralo final da contenda, non é ata 1944 cando se implanta o Seguro Obligatorio de Enfermidade (SOE), dirixido a protexer aos traballadores económicamente débiles. Tiveron que pasar corenta anos máis para que se aprobase a Lei Xeral de Sanidade (LXS), promovida polo ministro Ernest Lluch, que senta as bases do actual modelo sanitario de España. Seguiu o esquema do National Heltth Service (NHS), -que xa en 1948 propuxo unha asistencia preventiva e curativa “para todo cidadán sen excepción”-; ademais do Reino Unido, os países nórdicos e outros europeos estableceron sistemas sanitarios baseados no financiamento público, acceso universal e unha oferta de servizos sanitarios con independencia dos ingresos, da posición social ou lugar de residencia (J. Benach). 

En España este proceso foi máis tardío. Na LXS establécese a universalizacion do dereito á atención sanitaria, cun modelo baseado na prevención e a promoción da saúde, que integra os servizos sanitarios e que ten unha provisión maioritaria e hexemónicamente pública (Sánchez-Bayle). Esta lei garante o dereito dos cidadáns á atención sanitaria e configúrase un Sistema Nacional de Saúde (SNS) como elemento integrador e coordinador dos servizos sanitarios transferidos ás Comunidades Autónomas (CCAA). 

Ademais da LXS foron importantes para o bo desenvolvemento do sistema outros feitos. Para conseguir uns hospitais con elevado nivel de calidade foi decisiva a creación, nos anos setenta, do sistema MIR (Médicos Internos e Residentes) para a formación postgraduada, o que dotou aos nosos hospitais de especialistas altamente cualificados que, á súa vez, formaron a outros compañeiros. Para o desenvolvemento do nivel de Atención Primaria (AP) foron momentos crave a creación da especialidade de Medicina de Familia (1978), e o Decreto de Estruturas Básicas de Saúde (1984) que favoreceu a construción de numerosos centros de saúde para acoller o traballo de equipos multidisciplinares que integraron as actividades curativas coas de promoción e prevención. 

O dereito á atención sanitaria foi unha das conquistas sociais máis importantes da segunda metade do século XX, un ben público equiparable ao dereito ao voto, a educación ou ter unha pensión (J.Benach). Este dereito está garantido polo SNS. Pero este SNS non é perfecto. A súa deficiencia máis notable é o escaso financiamento. Vicenç Navarro recorda (no libro La salud como negocio) que a Transición non foi tan modélica: “os herdeiros da ditadura controlaban os aparellos do Estado e os medios de comunicación, mentres que as forzas democráticas acababan de saír da clandestinidad”. O dominio das forzas conservadoras fixo que o Estado fose moi pouco redistributivo: “España é o país que ten un dos gastos públicos sociais per capita (incluíndo o sanitario) máis baixos da UE-15 (o grupo de países da UE de semellante nivel de desenvolvemento) así como un Estado moi pouco redistributivo”. 

A insuficiencia financeira, que arrastra o SNS desde o seu nacemento, débese, sobre todo, ao déficit recaudatorio do Estado. España non é un país pobre: o diñeiro existe pero o Estado non o recauda. As clases podentes teñen un gran poder e non contribúen a financiar o Estado do benestar na mesma proporción que as súas homólogos da UE-15. Aí é onde está o problema, segundo sinala en profesor Navarro: “as rendas do capital, que supoñen a maioría das rendas das clases máis podentes do país, aportan ao Estado moito menos que as rendas do traballo”. 

Pese a que a porcentaxe de PIB dedicado á saúde é dos máis baixos da contorna, os indicadores sanitarios son dos mellores do mundo. O SNS constitúe un elemento crave para a cohesión social. O SNS xerou bos resultados no estado de saúde da poboación, na cobertura sanitaria, na calidade e seguridade das prestaciones e na satisfaccción dos usuarios. Os cidadáns españois dispoñen, aínda hoxe, dun SNS con boa relación custo-calidade, e é un sector crave do Estado de benestar, así como un elemento estratéxico da economía, de alto valor engadido e xerador de emprego. É necesario defendelo ante o ataque depredador da dereita gobernante, empeñada en subtraer un dereito aos cidadáns para converter a sanidade nun espazo de negocio.

(Este texto forma parte do libro “La Sanidad no se vende”, Editorial Akal Foca, 2015).

---