A nosa Sanidade Pública

Galicia Hoxe
Nueva Tribuna

A atención sanitaria, tal como hoxe a coñecemos, ten unha curta vida. Pouco máis de tres décadas. A extensa rede de hospitais e centros de saúde que cobren toda a xeografía fíxose nun tempo moi recente. Recordemos que a guerra civil deixou a este país sumido na miseria máis absoluta, baixo a opresión do dictador e co medo e a pobreza esmagando á maioría da poboación. Non se visitaba ao médico salvo en casos de extrema gravidade. 

Durante a II República xa se crearon diversos seguros para protexer a saúde dos traballadores. Pero, tralo final da contenda, non é ata 1944 cando se implanta o Seguro Obligatorio de Enfermidade (SOE), dirixido a protexer aos traballadores económicamente débiles. Tiveron que pasar corenta anos máis para que se aprobase a Lei Xeral de Sanidade (LXS), promovida polo ministro Ernest Lluch, que senta as bases do actual modelo sanitario de España. Seguiu o esquema do National Heltth Service (NHS), -que xa en 1948 propuxo unha asistencia preventiva e curativa “para todo cidadán sen excepción”-; ademais do Reino Unido, os países nórdicos e outros europeos estableceron sistemas sanitarios baseados no financiamento público, acceso universal e unha oferta de servizos sanitarios con independencia dos ingresos, da posición social ou lugar de residencia (J. Benach). 

En España este proceso foi máis tardío. Na LXS establécese a universalizacion do dereito á atención sanitaria, cun modelo baseado na prevención e a promoción da saúde, que integra os servizos sanitarios e que ten unha provisión maioritaria e hexemónicamente pública (Sánchez-Bayle). Esta lei garante o dereito dos cidadáns á atención sanitaria e configúrase un Sistema Nacional de Saúde (SNS) como elemento integrador e coordinador dos servizos sanitarios transferidos ás Comunidades Autónomas (CCAA). 

Ademais da LXS foron importantes para o bo desenvolvemento do sistema outros feitos. Para conseguir uns hospitais con elevado nivel de calidade foi decisiva a creación, nos anos setenta, do sistema MIR (Médicos Internos e Residentes) para a formación postgraduada, o que dotou aos nosos hospitais de especialistas altamente cualificados que, á súa vez, formaron a outros compañeiros. Para o desenvolvemento do nivel de Atención Primaria (AP) foron momentos crave a creación da especialidade de Medicina de Familia (1978), e o Decreto de Estruturas Básicas de Saúde (1984) que favoreceu a construción de numerosos centros de saúde para acoller o traballo de equipos multidisciplinares que integraron as actividades curativas coas de promoción e prevención. 

O dereito á atención sanitaria foi unha das conquistas sociais máis importantes da segunda metade do século XX, un ben público equiparable ao dereito ao voto, a educación ou ter unha pensión (J.Benach). Este dereito está garantido polo SNS. Pero este SNS non é perfecto. A súa deficiencia máis notable é o escaso financiamento. Vicenç Navarro recorda (no libro La salud como negocio) que a Transición non foi tan modélica: “os herdeiros da ditadura controlaban os aparellos do Estado e os medios de comunicación, mentres que as forzas democráticas acababan de saír da clandestinidad”. O dominio das forzas conservadoras fixo que o Estado fose moi pouco redistributivo: “España é o país que ten un dos gastos públicos sociais per capita (incluíndo o sanitario) máis baixos da UE-15 (o grupo de países da UE de semellante nivel de desenvolvemento) así como un Estado moi pouco redistributivo”. 

A insuficiencia financeira, que arrastra o SNS desde o seu nacemento, débese, sobre todo, ao déficit recaudatorio do Estado. España non é un país pobre: o diñeiro existe pero o Estado non o recauda. As clases podentes teñen un gran poder e non contribúen a financiar o Estado do benestar na mesma proporción que as súas homólogos da UE-15. Aí é onde está o problema, segundo sinala en profesor Navarro: “as rendas do capital, que supoñen a maioría das rendas das clases máis podentes do país, aportan ao Estado moito menos que as rendas do traballo”. 

Pese a que a porcentaxe de PIB dedicado á saúde é dos máis baixos da contorna, os indicadores sanitarios son dos mellores do mundo. O SNS constitúe un elemento crave para a cohesión social. O SNS xerou bos resultados no estado de saúde da poboación, na cobertura sanitaria, na calidade e seguridade das prestaciones e na satisfaccción dos usuarios. Os cidadáns españois dispoñen, aínda hoxe, dun SNS con boa relación custo-calidade, e é un sector crave do Estado de benestar, así como un elemento estratéxico da economía, de alto valor engadido e xerador de emprego. É necesario defendelo ante o ataque depredador da dereita gobernante, empeñada en subtraer un dereito aos cidadáns para converter a sanidade nun espazo de negocio.

(Este texto forma parte do libro “La Sanidad no se vende”, Editorial Akal Foca, 2015).

---

Fausto Galdo e o galego

En Galicia Hoxe

O noso idioma está enfermo. Dase o paradoxo de que a mocidade ten un coñecemento da gramática moi superior ás anteriores xeracions, pero a súa vida diaria desenvólvena en castelán. Isto xa non sucede só nas cidades; nas vilas e no medio rural son cada vez máis os xóves que coñecen a lingua mais non a usan. Podemos dicir: pois se ha de morrer, que morra. Non obstante, temos a obriga de potenciala como lingua viva de uso cotiá, pois cando desaparece unha fala, a Humanidade queda máis pobre e ignorante. Do mesmo xeito que se protexe a biodiversidade tamén os pobos debemos asumir a defensa da variedade de linguas e culturas. Mais os nosos gobernantes non asumen como propia esta obriga. No canto de considerar o idioma propio como unha riqueza a protexer e potenciar, convertérono nun problema e nun motivo de confrontación social. 

No ámbito sanitario o galego está practicamente ausente. Nos nosos hospitais a presenza da nosa fala é residual. Cómpre recuperar  o galego na relación asistencial e para iso é preciso contar coa convicción e o compromiso activo dos sanitarios. Nestes tempos de tribulación podemos entender que a protección do idioma é unha cuestión menor. Pero non é así. É certo que están en perigo os servizos públicos, a decencia e a igualdade, pero o galego tamén está ferido de gravidade e corre o risco de desaparecer en poucas décadas. Temos que defender o Estado de benestar para entregarllelo aos nosos descendentes e o mesmo debemos facer coa propia lingua. É a nosa obriga con eles e coa Humanidade enteira.

Coa convicción de que a recuperación do idioma na comunicación sanitaria é mutuamente enriquecedora, un grupo de sanitarios puxo en marcha, vai xa para tres anos, a Irmandade da Sanidade Galega (ISAGA), que agrupa a máis dun centenar de profesionais que se comprometen a utilizar a propia fala no seu labor diario, facendo unha oferta positiva da mesma aos usuarios dos servizos sanitarios.  Este ano ISAGA celebra a súa Asemblea anual na Coruña o vindeiro trinta de novembro, na sede de Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia. A Coruña é unha das cidades máis desgaleguizadas nos últimos tempos debido, en gran medida, á nefasta influenza de Francisco Vázquez, aquel alcalde que, durante tantos anos, amosou sempre unha actitude de desprezo e desconsideración co noso idioma. 

Neste acto vanse incorporar corenta novos irmandiños e tamén se vai rendir homenaxe ao doutor Fausto Galdo (Viveiro 1944, A Coruña 2012), ilustre reumatólogo coruñés, falecido hai agora un ano. Este home grande e de carácter expansivo tiña unha enorme vitalidade e desenvolveu moi diversas actividades. Foi un dos pioneros da Reumatoloxía en Galicia e presidente da sociedade galega de dita especialidade. Como xefe de servizo no Hospital de Coruña, colaborou na formación de trinta promocións de especialistas. Home culto e gran conversador, adicou moito tempo ao estudo da hidroloxía, fixo varias publicacións sobre a súa vila natal e foi tamén un reputado gastrónomo.  O seu último libro, “Abecedario das mantenzas”, foi publicado postumamente por Xerais. Pero neste acto o que se quere recoñecer, sobre todo,  é a súa traxectoria como médico humanista e o compromiso co idioma galego. A súa militancia galeguista expresouna de moitas formas. Foi académico correspondente da Real Academia Galega e tamén foi o principal impulsor, desde o ano 1995, do grupo de apoio á lingua galega no hospital coruñés. Eu sei de moitos pacientes que acudían á súa consulta cada certo tempo como quen vai a Lourdes. Valoraban o seu saber profesional e a súa persoalidade entusiasta e comunicativa. Mais tamén eloxiaban a aquel médico que sabía chamarlle ás cousas polo nome e que lles falaba en galego. 

Contrarreforma sanitaria

En Galicia Hoxe

Vivimos nun tempo difícil no que os gobernantes están a realizar un sistemático desmantelamento dos sistemas de protección social e, entre eles, da sanidade pública. Así se afirma no libro “La contrarreforma sanitaria” (Editorial La Catarata) que foi presentado hai uns días en Santiago.  

-O libro. Esta publicación colectiva analiza a situación actual da sanidade pública e fai un recorrido analítico e crítico polas variadas actuacións privatizadoras que se están a realizar nas comunidades autonómicas.  Sánchez Bayle (coordinador do libro) recorda a relevancia histórica da Ley General de Sanidad (Ernest Lluch, 1986), que estableceu a universalización do dereito á atención sanitaria, cun modelo baseado na prevención e na promoción e con servizos sanitarios maioritariamente públicos. Mais xa daquela, na década dos oitenta, comezaba a onda ultraliberal, impulsada por Reagan e Thatcher. A aplicación destas estratexias económicas no Reino Unido provocou o deterioro do NHS (National Health Service), modélico nos seus inicios e que sirveu de inspiración para a implantación en España do SNS (Servicio Nacional de Salud). 

O impulso privatizador comezou pronto en España. En 1990 aprobaron en Cataluña a LOSC que definía un modelo sanitario mixto, integrando na mesma rede asistencial aos centros públicos e privados. A LOSGA (2003) pretendía promover o mesmo modelo en Galicia. Pero xa antes, en 1991, o famoso Informe Abril recomendaba a separación das funcións de financiación e provisión e a xestión privada dos centros públicos. Romay Beccaría, conselleiro de sanidade en Galicia na década dos 90, impulsou a creación das fundacións sanitarias. A experiencia resultou calamitosa; tiveron que ser rescatadas económicamente e integradas na rede do Sergas, durante o mandato do goberno progresista (2005-09).

Hai un recoñecemento xeralizado da calidade asistencial do SNS español e do seu gran valor como elemento de cohesión social. Tamén se admite que (a pesar do elevado gasto farmacéutico, a sobreutilización tecnolóxica e os excesos preventivos) resulta un sistema eficiente que consigue indicadores de saúde e niveis de satisfacción elevados adicando  unha porcentaxe do PIB moi por debaixo da media europea. Con todas estas evidencias a tensión privatizadora continúa, insistente, na procura de espazos de negocio a expensas dos orzamentos públicos. Neste libro descríbense con detalle as distintas estratexias empregadas en toda a xeografía do Estado. Tamén se analiza o impacto negativo do RD Ley 16/2012 sobre o porvir da sanidade pública: copagamentos, exclusión de sectores da poboación, cambios na carteira de servizos, regresión ao aseguramento etc.

-A marea branca. O impulso privatizador máis intenso e persistente provocouno Esperanza Aguirre na comunidade madrileña. Cando chegou ao goberno en 2003 (despois do tamayazo),  había vinte hospitais de xestión totalmente pública. Agora case un de cada tres é de xestión privada, total ou parcialmente. En 2007 inaugurou o hospital Infanta Elena en Valdemoro. En 2008 inaugurou sete hospitais de xestión mixta público-privada. En 2011 abre o hospital de Torrejón de Ardoz, de xestión totalmente privada, igual que o de Móstoles (2012). O hospital de Collado Villalba, rematado e pechado, está sen inaugurar (custa 900.000 euros ao mes). Toda esta actividade inaugural tivo seguramente réditos electorais positivos, pero os expertos consideran que moitos destes hospitais teñen unha difícil viabilidade económica. Mentres executaba estas privatizacións tamén provocou  unha severa descapitalización dos centros sanitarios públicos tradicionais e unha marxinación sistemática da Atención Primaria. O PP impulsou en Madrid un proceso privatizador de longo recorrido, iniciado coa LOSCAM (Ley de Ordenación Sanitaria de la Comunidad de Madrid, 2001), que non afectou só aos hospitais senon á informática, á xestión dos laboratorios, á radioloxía etc. Non houbo ningun aforro. Pola contra,aumentou o gasto. A débeda sanitaria de Madrid é impresionante: máis de 1700 millóns de euros en decembro de 2011.

A finais de 2012 a Asamblea de Madrid aprobou un modelo de privatización xeralizada da rede hospitalaria e dos centros de saúde da comunidade. Esta proposta provocou unha resposta profesional e cidadán extraordinaria, coñecida como a “marea branca” (folgas, encerros, manifestacións, concentracións etc) que consigueu frear parcialmente o afán privatizador de Fernández Lasquetty.  A actuación máis recente desta marea branca foi a presentación dunha querela, admitida a trámite, sobre as posibles irregularidades cometidas durante a primeira onda de privatizacións. Neste texto (86  páxinas máis 70 anexos), presentado pola asociación médica Afem, sinalan “la negligencia en el control del gasto público y la facturación intercentros” e denuncian o “trasvase injustificado, masivo y sistemático de pacientes hacia clínicas concertadas mediante engaño a través del sistema centralizado de citas de Sanidad”. A querela tamén fai referencia aos casos de porta xiratoria na sanidade madrileña e sinala de forma explícita a dous exconselleiros (Lamela e Güemes) e ao director xeral de hospitais Antonio Burgueño. 

A batalla non está ganada. A tensión privatizadora segue cunha intensidade extraordinaria. Os grupos de presión teñen un poder enorme e contan coa complicidade dos actuais gobernantes. A busca do lucro a expensas da sanidade pública vai continuar. Hai moitos lobos agardando a súa tallada. Manuel Rivas, nun artigo recente, dalle a palabra a un médico que exerce na India: “El negocio con la sanidad es muy sucio. Aquí me dí cuenta de que una mala sanidad pública genera más y más pobreza”. E remata él: nun país chamado España, a alianza do negocio sucio e a política neopija ameaza destruir o seu mellor patrimonio.