A lingua na sanidade

“As linguas son a primeira e máis importante das manifestacións culturais, e o seu exterminio é un atentado contra o patrimonio cultural da Humanidade. (..) Cada ano que pasa perdemos varias ducias de linguas. Este ritmo vertixinoso ten sido comparado á devastación ecolóxica: o ser humano é o principal axente da perda da diversidade biolóxica e cultural. Iso significa que as culturas e as linguas, como as especies en perigo de extinción, non morren: son asasinadas”.

(Teresa Moure. Outro idioma é posible. Galaxia, 2005).

Novos irmandiños e irmandiñas 2013

Con esta idea de compromiso global ante a Humanidade enteira  na defensa da nosa fala creouse a Irmandade da Sanidade Galega (ISAGA), a finais de 2011, na vila da Estrada. O sector sanitario está moi desgaleguizado e cómpre facer un esforzo para recuperar a presenza do idioma neste contorno. A esta organización xa se incorporaron máis dun centenar de profesionais de toda Galicia e  pretende tecer unha rede de compromiso e complicidade para facer unha oferta positiva do idioma e conseguir que o seu uso se faga cada vez máis habitual. A recuperación do galego na relación sanitaria ten unha grande relavancia para a comunicación terapéutica e tamén para o porvir do propio idioma. 

Mesa da presidencia durante a intervención de F. Cerviño

ISAGA celebra unha xuntanza  anual, solemne e festiva, na que lembra a un profesional relevante comprometido co idioma e acolle a novos membros para continuar nesta tarefa. Este ano celebrouse a III Asemblea de ISAGA, nos locais da Real Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia, na Coruña, e contou coa asistencia de numeroso público. No transcurso do acto incorporáronse a esta institución corenta e cinco novos irmandiños, que se comprometeron a defender e usar o idioma galego na vida cotiá e no exercicio profesional. Os reponsables de ISAGA entregáronlle un documento ao Director Xeral de Asistencia Sanitaria do Sergas, presente no acto, no que solicitan o seu apoio para promover o  galego nos centros sanitarios. Reclaman a súa intervención, entre outras cuestións, para:

-Garantir que o idioma galego figure en toda a sinalización interna e externa dos Centros Sanitarios, incluíndo a cartelería e os paneis informativos.

-Garantir que a documentación escrita elaborada nos Centros Sanitarios para usos internos e externos (circulares, notas interiores, folletos, follas de instrucións, formularios, etc.), sexa redactada integramente en galego.

-Garantir que nos servizos de recepción e de atención ao usuario de todos os centros sanitarios de Galicia, o  saúdo e o primeiro contacto cos usuarios (telefónico ou de presenza física) se faga sempre en idioma galego.

-Garantir que o galego sexa a lingua inicial e preferente nos soportes informáticos e nos programas empregados  nos centros sanitarios e administrativos do Sergas.

-Garantir que os directivos do Sergas falen a cotío en galego no desempeño do seu labor e nas comparecencias públicas.

-Procurar que as empresas subministradoras de material sanitario e non sanitario do Sergas etiqueten os seus produtos en galego.

-Crear un premio anual en cada un dos hospitais de Galicia para distinguir aos profesionais que destaquen  polo uso do galego, incluíndos aos centro de atención primaria da súa área ade influencia.

-Impulsar a utilización do galego nos centros de formación de profesionais sanitarios (Medicina, Enfermaría,  Fisioterapia, Farmacia, Veterinaria etc). 

Familia do doutor Fausto Galdo e asistentes ao homenaxe

Este ano honrouse a memoria  do reumatólogo coruñés Fausto Galdo, falecido hai agora un ano, polo seu compromiso coa cultura galego e coa lingua. Estivo presente a viúva, Fernanda Rolón, acompañada polos seus fillos. Escoitaron con emoción as afectuosas semblanzas do homenaxeado, realizadas polos doutores Francisco Cerviño e Ánxel Vázquez de la Cruz (compañeiros e amigos de Fausto Galdo), que destacaron o seu compromiso galeguista e relataron vivencias comuns dos seus tempos de formación e dos inicios no exercicio profesional.  Na parte final da Asemblea actuou a Coral Saúde, integrada por traballadores do Hospital da Coruña, que interpretaron varias pezas do cancioneiro popular e remataron o acto co himno galego.

Un paso máis na privatización sanitaria

En Praza Pública
En Nueva Tribuna

O día dous de decembro o PP aprobou no Parlamento galego, cos seus propios votos e a oposición dos demáis partidos,  unha lei de gran relevancia para o futuro da sanidade neste país. A Lei de Garantías  de Prestacións Sanitarias establece que o Sergas non poderá demorar máis de dous meses para unha intervención cirúrxica nin máis de 45 días para unha consulta externa ou proba diagnóstica. Esta esixencia é imposible de cumprir.  As políticas impostas polo PP na sanidade (reducción orzamentaria, eliminación de prazas, supresión das quendas de tarde etc) incrementaron as listas de espera de xeito notable. As demoras actuais están moi por enriba dos límites marcados (40 días en cirurxía e 8 en consultas). 

Se non é posible cumprir estes prazos tan estrictos (máis rigorosos que os sinalados na lei anterior), cal é a razón para que impoñan unha norma coma esta? Porque é a excusa perfecta para enviar masivamente os pacientes aos centros privados -que levaban un tempo preparándose e agardando por esta disposición-. Como os servizos públicos non poderán dar resposta ás demandas que se xeren os pacientes poderán reclamar ser atendidos nun hospital privado. A lei aborda outras cuestións, mais o cerne da norma é iste: a partir de agora a derivación masiva de pacientes aos centros privados vai ter cobertura legal. O portavoz do PP  afirmou que se trata da norma máis importante desta lexislatura, pero os partidos da oposición consideran que  reforza a privatización da sanidade galega. “Un arma de destrucción da sanidade pública”, chegaron a afirmar no tenso debate parlamentario no que o PP aplicou a súa maioría absoluta de forma aplastante. 

Esta lei, que pretenden presentar como positiva para os usuarios, é moito máis que unha manobra de marketing político. Trátase dunha medida fraudulenta, que da prioridade ao negocio privado sobre o beneficio dos cidadáns, e leva dentro unha gran carga de profundidade que pode incrementar o deterioro dos servizos públicos mentras fai inxeccións económicas crecentes nos hospitais privados. Xa advertiu o Consello Económico e Social que non será posible reducir os tempos de espera sen incrementar os recursos. Esta utilización crecente dos centros concertados  “supón un cambio cualitativo que impulsa un sistema mixto primando a aportación da sanidade privada”. Neste terreo, igual que noutros moitos, seguen os pasos de Madrid, que levou a sanidade pública á ruína e o caos mentres aos centros privados médranlle as contas de resultados.

Esta noticia, importante para os cidadáns e de consecuencias severas para o futuro próximo, non foi destacada polos xornais, que adicaron as páxinas principais, con grande aparato tipográfico, á consulta telefónica. Trátase de que os pacientes poidan chamar ao seu médico de cabeceira para resolver asuntos de  saúde que non necesiten a presenza física. Desta maneira o Sergas plantexa despachar 11.000 consultas diarias. Publicitan como novedoso este sistema que os médicos utilizamos a diario sen precisar dun proxecto específico para a súa execución. Trátase de usar o sentido común, ter boa disposición terapéutica e ánimo de axudar. Mais o Sergas ven de adxudicar un contrato millonario a Telefónica (28 millóns de euros para os próximos tres anos) e pretende, con esta campaña publicitaria, xustificar semellante desembolso. Teño a convicción de que a coincidencia de ambas noticias non é un feito casual.

As medidas privatizadoras continúan, agora xa sen disimulo, e a sanidade galega atópase nun momento crítico. Se non hai unha resposta dos cidadáns e dos profesionais chegará un día, moi próximo, en que o perdido xa non poderá ter retorno. Os próximos días 9 e 10 de decembro hai convocada unha folga na sanidade pública. Sobran os motivos. 

Fausto Galdo e o galego

En Galicia Hoxe

O noso idioma está enfermo. Dase o paradoxo de que a mocidade ten un coñecemento da gramática moi superior ás anteriores xeracions, pero a súa vida diaria desenvólvena en castelán. Isto xa non sucede só nas cidades; nas vilas e no medio rural son cada vez máis os xóves que coñecen a lingua mais non a usan. Podemos dicir: pois se ha de morrer, que morra. Non obstante, temos a obriga de potenciala como lingua viva de uso cotiá, pois cando desaparece unha fala, a Humanidade queda máis pobre e ignorante. Do mesmo xeito que se protexe a biodiversidade tamén os pobos debemos asumir a defensa da variedade de linguas e culturas. Mais os nosos gobernantes non asumen como propia esta obriga. No canto de considerar o idioma propio como unha riqueza a protexer e potenciar, convertérono nun problema e nun motivo de confrontación social. 

No ámbito sanitario o galego está practicamente ausente. Nos nosos hospitais a presenza da nosa fala é residual. Cómpre recuperar  o galego na relación asistencial e para iso é preciso contar coa convicción e o compromiso activo dos sanitarios. Nestes tempos de tribulación podemos entender que a protección do idioma é unha cuestión menor. Pero non é así. É certo que están en perigo os servizos públicos, a decencia e a igualdade, pero o galego tamén está ferido de gravidade e corre o risco de desaparecer en poucas décadas. Temos que defender o Estado de benestar para entregarllelo aos nosos descendentes e o mesmo debemos facer coa propia lingua. É a nosa obriga con eles e coa Humanidade enteira.

Coa convicción de que a recuperación do idioma na comunicación sanitaria é mutuamente enriquecedora, un grupo de sanitarios puxo en marcha, vai xa para tres anos, a Irmandade da Sanidade Galega (ISAGA), que agrupa a máis dun centenar de profesionais que se comprometen a utilizar a propia fala no seu labor diario, facendo unha oferta positiva da mesma aos usuarios dos servizos sanitarios.  Este ano ISAGA celebra a súa Asemblea anual na Coruña o vindeiro trinta de novembro, na sede de Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia. A Coruña é unha das cidades máis desgaleguizadas nos últimos tempos debido, en gran medida, á nefasta influenza de Francisco Vázquez, aquel alcalde que, durante tantos anos, amosou sempre unha actitude de desprezo e desconsideración co noso idioma. 

Neste acto vanse incorporar corenta novos irmandiños e tamén se vai rendir homenaxe ao doutor Fausto Galdo (Viveiro 1944, A Coruña 2012), ilustre reumatólogo coruñés, falecido hai agora un ano. Este home grande e de carácter expansivo tiña unha enorme vitalidade e desenvolveu moi diversas actividades. Foi un dos pioneros da Reumatoloxía en Galicia e presidente da sociedade galega de dita especialidade. Como xefe de servizo no Hospital de Coruña, colaborou na formación de trinta promocións de especialistas. Home culto e gran conversador, adicou moito tempo ao estudo da hidroloxía, fixo varias publicacións sobre a súa vila natal e foi tamén un reputado gastrónomo.  O seu último libro, “Abecedario das mantenzas”, foi publicado postumamente por Xerais. Pero neste acto o que se quere recoñecer, sobre todo,  é a súa traxectoria como médico humanista e o compromiso co idioma galego. A súa militancia galeguista expresouna de moitas formas. Foi académico correspondente da Real Academia Galega e tamén foi o principal impulsor, desde o ano 1995, do grupo de apoio á lingua galega no hospital coruñés. Eu sei de moitos pacientes que acudían á súa consulta cada certo tempo como quen vai a Lourdes. Valoraban o seu saber profesional e a súa persoalidade entusiasta e comunicativa. Mais tamén eloxiaban a aquel médico que sabía chamarlle ás cousas polo nome e que lles falaba en galego. 

A avaricia da industria farmacéutica

En Galicia Confidencial
En Nueva Tribuna

Se as actuacións da industria farmacéutica estivesen inspiradas polos principios da ética o obxectivo principal sería a obtención de fármacos e remedios que permitisen curar ou aliviar as doenzas dos humanos provocando o menor dano posible. Mais non sempre é así. Nos últimos tempos houbo casos en que se vulneraron ampliamente os límites da ética e da legalidade.  

O obxectivo principal de certas empresas é o lucro. Este é un próspero negocio que produce enormes beneficios. Utilizan todas as estratexias posibles para aumentar o consumo de fármacos. A “invención” de enfermidades (alopecia, fobia social, disfunción eréctil,  embarazo, menopausia), a medicalización dos malestares propios da vida, converter os factores de risco en doenzas ou a fixación de límites cada vez máis estrictos nos parámetros analíticos: Todo vale se nos convirte en “comedores” de pastillas. Nos países avanzados os medicamentos supoñen entre o 15 e o 33% do gasto sanitario. Os fármacos son cada vez máis caros; a industria xustificao coa suposta inversión en investigación para desenvolver novos produtos, mais a realidade é que adican o dobre á promoción que a I+D.  Ademáis, moitos dos fármacos non son tan novos: a maioría son versións modificadas doutros xa existentes e máis baratos.

 

Estas empresas posúen unha poderosa maquinaria de promoción, chegan a agochar información sobre efectos secundarios e mesmo, nalgúns casos, a  vulnerar a legalidade, con tal de protexer as súas ganancias.  A doutora Marcia Angell (que foi directora do New England Journal of Medicine) ten denunciado a nociva influenza que exercen sobre os médicos prescriptores e cuestiona a obxectividade da investigación médica patrocinada polas compañías. Hai tres casos dos últimos tempos que son moi demostrativos da forma de proceder destas empresas:

Estatua de Allison Lapper en Trafalgar Square

-Talidomida: Este fármaco foi comercializado pola compañía alemana Grünenthal entre os anos 1958 e 1963 como sedante e calmante das náuseas do embarazo.  Tivo éxito e vendérono en moitos países ata que se soubo que era teratóxeno e provocaba graves anomalías conxénitas, nalguns casos incompatibles coa vida. A  demostracion non foi doada: os doutores Widukind Lenz e Claus Knapp tiveron que facer unha investigacion detectivesca para dar coa orixe das malformacions. Miles de nenos naceron en todo o mundo con severas malformacións irreversibles que provocan minusvalías de diverso grado: é o que chaman a “catástrofe da talidomida”. Unha vez comprobada a relación causal prohibírono en todo o mundo. En 1971 o laboratorio acordou indemnizar aos afectados alemans. Pero en España o fármaco continuou nas farmacias cando xa estaba retirado en todo o mundo e hai perto de 200 afectados que reclaman indemnizacion. O pasado mes celebrouse en Madrid un xuizo, despois dunha demanda interposta pola Asociacion de Vítimas da Talidomida (AVITE), que xa está listo para sentenza. Os afectados demandan unha xusta reparación do enorme dano causado, pero a compañía argumenta que o caso xa está prescrito. Grünenthal é hoxe unha compañía moi potente, con implantación en todo o mundo e especializada en productos analxésicos. O gran escándalo da Talidomida non lastrou o seu desenvolvemento posterior.

-Lipobay  (Cerivastatina): Hai empresas farmacéuticas que teñen un pasado obscuro. É o caso de Bayer (fabricante da Aspirina) que, na II Guerra Mundial, elaborou o Zyklon B, pesticida a base de cianuro, utilizado polo nazismo para asasinar a miles de persoas nas cámaras de gas. Máis recente é o caso do fármaco Lipobay, usado para baixar os niveis de colesterol. Este fármaco presentárono en todo o mundo a finais dos anos 90 como o remedio definitivo para a prevención cardiovascular.  Tiveron que retiralo pouco despois, en 2001, pola aparición de efectos secundarios graves xa que, en certos casos, provocaba dano muscular severo e mesmo a morte.   A Fiscalía de Colonia investigou a este grupo farmacéutico por sospeitar que coñecía os efectos secundarios deste preparado sen que os tivese notificado. Despois de provocar centos de mortes e miles de afectados Bayer retirou o fármaco, tivo que facer fronte a indemnización millonarias e baixou un 30% a sua cotización en Bolsa. Xa ninguén lembra aquel escándalo e Bayer segue a ser unha das empresas máis potentes de Europa. 

-Vioxx (Rofecoxib): Este medicamento presentouno a compañía norteamericana Merck, en maio de 1999, como unha gran innovación. Supostamente carecía de toxicidade gastrointestinal e prometía ser máis seguro i efectivo que os antiinflamatorios xa existentes. Poucos meses despois do lanzamento apareceron  datos concluíntes que indicaban un incremento no risco de sufrir infarto de miocardio. Todo apunta a que a empresa coñecía os riscos do fármaco e que manipulou o deseño e os datos dos estudos para minimizar os efectos adversos. No ano 2000 había xa unha fundamentada certeza sobre este asunto. Pero a compañía negou as evidencias, non o retirou e mesmo perseguiu xudicialmente aos investigadores que se atreveron a advertir sobre os riscos deste medicamento. Ese foi o caso do farmacólogo catalán Joan Ramón Laporte, que tivo que afrontar unha demanda polo penal desta compañía. Seis anos despois da súa comercialización máis de cen mil persoas, só nos EEUU, padeceran ataques cardíacos e ictus provocados polo seu consumo. En setembro de 2004 Merck vese na obriga de retirar o medicamento, as súas accións baixaron un 27% e tamén tivo que facer fronte a indemnización millonarias. Anos despois, e pasada a treboada, esta compañía segue a ser unha das máis potentes de EEUU e do mundo. Laporte considera que “se trata de la mayor tragedia atribuible a un medicamento”. É un perfecto exemplo do que pode ocorrir cando o afán de lucro prevalece sobre o dereito das persoas.

 

Postdata: Sobre estes e outros temas semellantes van falar nas Xornadas de Debate “Os conflitos de interese na saúde”, que se celebrarán no Pazo de Cultura de Pontevedra os días 22 e 23 de novembro, promovidas pola Plataforma Nongrazas, nas que participarán expertos de todo o Estado.